Iron Maiden

  • Iron Maiden – heavymetalowy (reprezentujący New Wave of British Heavy Metal) zespół z Londynu, założony 25 grudnia 1975 roku, uważany za jeden z najwybitniejszych i najpopularniejszych zespołów heavymetalowych w historii. Liderem grupy jest basista Steve Harris. Nazwa zespołu oznacza żelazną dziewicę.

    W toku kariery formacja otrzymała setki nagród muzycznych, włączając w to Grammy Awards i jej odpowiedniki w wielu krajach, Brit Awards 2009 oraz Ivor Novello Awards − za wybitne osiągnięcia na arenie międzynarodowej i wkład w muzykę brytyjską.

    Grupa słynie także z Eddiego, maskotki-monstrum będącego protoplastą wielu mrocznych fantomów pojawiających się po 1980 r. na okładkach płyt zespołów metalowych na całym świecie. Eddie gościł na większości okładek albumów i singli Iron Maiden, jest również nieodłącznym elementem scenografii koncertów. Gadżety z wizerunkiem maskotki grupy sprzedano w milionowych nakładach. Zespół w swojej karierze sprzedał ponad 120 mln albumów.

    Wstęp

    Grupa gra heavy metal z elementami progresywnymi oraz epickimi. Ich muzyka jest oparta na ostrych, aczkolwiek melodyjnych riffach gitarowych. Styl muzyczny Iron Maiden dopełniają także wirtuozerskie solówki dwóch, a od 1999 trzech gitarzystów prowadzących.

    Katalog utworów zespołu jest zbiorem zróżnicowanym formalnie. Iron Maiden stworzyli zarówno bardzo szybkie, mocne, czasami podchodzące pod thrash metal kompozycje typu „Be Quick or Be Dead”, „Man On The Edge” czy „Killers” kompozycje nawiązujące do klasycznej szkoły punk rocka jak „Iron Maiden”, „Invasion”, Burninig Ambition” czy „Charlotte The Harlot”.

    Zdaniem wielu krytyków na albumie A Matter of Life and Death z 2006 r..

    Lwia część repertuaru formacji została skomponowana przez lidera – Steve'a Harrisa − oraz Adriana Smitha, Janicka Gersa, Dave'a Murraya i Bruce'a Dickinsona.

    Historia

    1975−1979

    Początek istnienia formacji przypada na 25 grudnia 1975 r., kiedy to były basista zespołów Smiler i Gypsy's Kiss (1971–1975).

    We wrześniu 1976 do zespołu dołączył nowy wokalista Dennis Wilcock, zastępując Daya. Od tego momentu Iron Maiden wpadła w korowód licznych roszad personalnych. Grupa dała jeszcze kilka koncertów, po czym Dave Sullivan został zastąpiony przez Dave'a Murraya.

    W latach 1976 do czerwca 1979 grupa dała setki klubowych koncertów na terenie Anglii. Za organizację poszczególnych etapów tras odpowiadał Steve Harris, przygotowywał także pierwsze grafiki i plakaty promujące występy formacji. Nie stanowiło to problemu, albowiem basista był kreślarzem i wprawnie wykorzystywał swoje umiejętności.

    Przez cztery lata zespół dał łącznie kilkaset koncertów, głównie w londyńskich klubach (m.in. The Cart And Horses, The Ruskin Arms, The Marquee czy The Soundhouse), lecz nie zdołał nagrać żadnej płyty.

    Także na tamtym undergroundowym etapie, muzycy przywiązywali niebagatelną rolę do wizerunku estradowego. Począwszy od połykającego szpady i plującego sztuczną krwią frontmana Dennisa Wilcocka, poprzez zainstalowanie specjalnie podświetlanej tablicy z logo grupy, a skończywszy na amatorskich efektach pirotechnicznych i świetlnych.

    W ówczesnym czasie dużą rolę w wypromowaniu zespołu odegrał lokalny DJ Neal Kay organizujący w rockowym klubie Heavy Metal Soundhouse wieczory z heavy metalem, prezentując zgromadzonej widowni nagrania młodych, dopiero debiutujących formacji.

    W 1979 r. grupa dobierała dodatkowych gitarzystów. Byli to kolejno Paul Cairns, Paul Todd i Dave Mac, którzy nie zapisali się w żaden szczególny sposób w dziejach Iron Maiden oraz Tony Parsons. Był on członkiem zespołu równie krótko, jak trzej wyżej wymienieni muzycy, ale to właśnie z jego udziałem grupa uczestniczyła w nagrywaniu kompilacji Metal for Muthas.

    1979−1981

    Po odejściu Parsonsa w Iron Maiden pozostało znów tylko czterech muzyków. Niedługo później składu grupy dopełnił nowy gitarzysta – Dennis Stratton. Wkrótce dołączył także perkusista Clive Burr (zastąpił Sampsona, który miał problemy zdrowotne). W tym składzie zespół rozpoczął nagrywanie swojego pierwszego longplaya. Producentem albumu został Will Malone.

    Po zakończeniu nagrywania, w marcu 1980, Iron Maiden wyruszyli na tournée po Wielkiej Brytanii jako gość specjalny Judas Priest, po czym, wspomagani przez Praying Mantis i Neala Kaya, ruszyli w trasę promującą swój własny album, wydany na początku kwietnia. Występy odbywały się od kwietnia do sierpnia 1980, a grupa odwiedziła po raz pierwszy zagraniczne sceny – zagrała na festiwalu Wheel Pop w belgijskim Kortrijk oraz festiwalu Kuusrock w Oulu w Finlandii przed wielotysięcznymi audytoriami.

    W międzyczasie zostały wprowadzone na rynek dwa kolejne single – „Sanctuary” oraz „Women in Uniform”. Ze względu na kontekst wizualny związany z umieszczeniem na okładce premier Wielkiej Brytanii, Margaret Thatcher w roli ofiary Eddiego-Nożownika, wydawnictwo wywołało skandal obyczajowy. Muzycy w celu wyjaśnienia zajścia spotkali się z premier krótko po opublikowaniu małych płytek.

    Ponad 50 koncertów na terytorium Wielkiej Brytanii przyciągały tysiące fanów, zaś 23 sierpnia zespół wystąpił jako jedna z atrakcji prestiżowego Reading Festival 1980 przed 40 tys. widzów. Wówczas była to największa liczba widzów, dla jakiej zagrali na ówczesnym etapie kariery.

    Znacznie większą część Europy zespół przemierzył, koncertując jako support dla amerykańskiego zespołu Kiss od sierpnia do listopada 1980 roku. Metalowców z Iron Maiden ujrzała wtedy po raz pierwszy publiczność Włoch, Niemiec, Francji, Szwajcarii, Holandii, Szwecji, Danii i Norwegii.

    Strattona, za sugestią Dave'a Murraya, zastąpił gitarzysta Adrian Smith. Uznawany jest on za najlepszego gitarzystę zespołu z minimalną przewagą nad Murrayem.

    Z nowym gitarzystą zespół zagrał jeszcze jeden koncert z Kiss i odbył krótką trasę po Anglii, której ostatni występ, 21 grudnia 1980 w londyńskim Rainbow Theatre został zarejestrowany i wydany na kasecie VHS. Oficjalnym tytułem wydawnictwa było Iron Maiden, lecz częściej stosowana jest nazwa Live at the Rainbow.

    Na przełomie 1980−1981 Iron Maiden nagrali album Killers. Płyta zawierała utwory nieco żywsze niż kompozycje z pierwszego longplaya, jednak utrzymane w podobnym stylu. Killers był pierwszym albumem wyprodukowanym przez Martina Bircha, znanego w branży i cenionego producenta albumów Deep Purple, Black Sabbath i Blue Öyster Cult. Z Killers zostały wydane dwa single – „Twilight Zone” i „Purgatory”. Niestety, podobnie jak poprzednio wydane małe płytki i te nie cieszyły się większym powodzeniem.

    W lutym 1981 formacja wyruszyła w trasę „Killer World Tour” promującą nowy album, w której ramach grupa dała 137 koncertów.

    Na trasie Steve Harris rozczarował się postawą wokalisty Paula Di'Anno. Dało o sobie znać wieloletnie uzależnienie od narkotyków, od których frontman zespołu nie stronił także przed występami. Rod Smallwood wraz z zespołem zmuszeni byli odwoływać koncerty z powodu częstych niedyspozycji Di'Anno, ostatecznie we wrześniu 1981 roku postanowili zwolnić dotychczasowego wokalistę.

    Ostatni koncert z Paulem Di'Anno miał miejsce w szwedzkim Lund.

    1981−1989

    Iron Maiden zdecydowali, by Dickinson zrezygnował z pseudonimu Bruce Bruce, którego używał w poprzedniej formacji i występował pod własnym nazwiskiem. W końcu października grupa z nowym wokalistą wybrała się na pięciodniowe tournée do Włoch oraz zagrała jeden koncert w Londynie, podczas którego zaprezentowała kilka kompozycji na przygotowywany właśnie nowy album.

    Na przełomie 1981 oraz 1982 roku, zespół w asyście Martina Bitcha rozpoczął rejestrację materiału na swój trzeci album studyjny. Sesja nagraniowa miała miejsce w londyńskich Battery Studios, gdzie muzycy rejestrowali już poprzedni album, Killers.

    Album przynosił ponad 40 minut muzyki, na którą złożyły się ponadczasowe standardy, jak wspomniany „Run to the Hills”, „Children of the Damned”, „22, Acacia Avenue”, „The Prisoner”, „Hallowed Be Thy Name”, czy niezwykle efektowny utwór tytułowy, który wydano na kolejnym singlu.

    W związku z kontrowersyjną, demoniczną wymową utworu tytułowego, nawiązującego do biblijnej wizji apokaliptycznej oraz pojawiających się w refrenie słów „666 – the Number of the Beast”, ultraprawicowe organizacje amerykańskie oskarżyły muzyków o popularyzację satanizmu i szerzenie zepsucia moralnego, na które narażona miała być, słuchająca ich muzyki młodzież.

    Rychłą zmianę tego stanu rzeczy zapowiadał występ w roli głównej gwiazdy brytyjskiego „Reading Festival 1982” przed 40 tys. widzów, tudzież kilka koncertów na otwartym powietrzu w Australii.

    Jeszcze w grudniu zastąpił go Nicko McBrain, znany ze współpracy z Patem Traversem, gry w formacji Streetwalkers oraz francuskiej grupy Trust, zaprzyjaźnionej z Iron Maiden.

    Piece of Mind był również pierwszym wydawnictwem, który uzyskał status platyny w USA, a w pozostałych miejscach świata przyniósł grupie kolejne, złote płyty, w tym w Jugosławii. Trasa „World Piece Tour 1983” składała się ze 145 koncertów, zagranych w przeważającej wielkości w salach mogących pomieścić od 10–25 tys. osób.

    Trasa koncertowa pod względem wizualnym dowodziła rozwoju zespołu. Pojawiło się szereg rekwizytów nawiązujących do ilustracji albumu, ruchome rampy świateł, potężne nagłośnienie. W stosunku do wielu późniejszych ekstrawagancji koncertowych zespołu były to wciąż dość nieśmiałe, choć przykuwające uwagę publiczności rozwiązania.

    Kiedy brytyjski magazyn „Kerrang!” podsumowywał mijający rok, a czytelników poproszono o wytypowanie stu najlepszych albumów metalowych, nie było wątpliwości – Piece of Mind uplasował się na pozycji pierwszej, zaraz za nim znalazł się The Number of the Beast, a w Top 20 znalazły się inne wydawnictwa zespołu. Podobnie wyglądały zestawienia w innych rejonach świata. Brytyjczycy stali się najpoważniejszymi pretendentami do miana „Największej formacji heavymetalowej świata”.

    We wrześniu kolejnego roku na rynku pojawił się piąty studyjny longplay, zatytułowany Powerslave. Ozdobiony niezwykle efektowną ilustracją okładkową autorstwa Dereka Riggsa, przenoszącą słuchacza w realia starożytnego Egiptu, przynosił ponad 50 min. niezwykle dopracowanego technicznie, klasycznego heavy metalu, w tym dwa przebojowe, uznawane za klasyki gatunku single „Aces High” (UK Top 20) i „2 Minutes to Midnight” plasujący się pod Top 10 brytyjskiej listy małych płytek.

    Nigdy wcześniej żaden zespół heavymetalowy nie dokonał tak przekonującego mariażu wymagającej tematyki wywodzącej się z tradycji literackiej z ciężkimi brzmieniami. Dzięki takim kompozycjom jak wspomniany „Rime of the Ancient Mariner”, Brytyjczycy wespół z kanadyjską formacją Rush, wywarli nieprzeceniony wpływ na nurt progresywnego oraz technicznego metalu. Krytycy byli zgodni w ocenach, uznając Powerslave nie tylko za szczytowe osiągnięcie artystyczne Brytyjczyków, ale wówczas – całego nurtu.

    Album zyskał ogromną popularność, osiągając w pierwszym tygodniu po premierze pozycję 2 bestsellerów w Wielkiej Brytanii (został wyprzedzony przez album składankowy, który nie powinien znaleźć się w zestawieniu).

    Zainteresowanie koncertami było od początku ogromne. W Polsce wszędzie gromadziły się nadkomplety publiczności w dziesięciotysięcznych halach, w Londynie 24-koncertowa trasa sprzedała się na pniu, na Węgrzech zagrali dla 50 tys. widzów, w nowojorskiej Radio City Music Hall wyprzedano siedem wieczorów dla łącznej liczby 60 tys. osób i tylko problemy ze strunami głosowymi Bruce'a Dickinsona zmusiły organizatorów do odwołania dwóch występów.

    Trasa po Europie Wschodniej okazała się tak ogromnym sukcesem, iż postanowiono utrwalić ją za sprawą dokumentalnego filmu, emitowanego przez MTV, Behind the Iron Curtain. Okrojona wersja tegoż, znalazła się na identycznie zatytułowanym VHS Iron Maiden.

    W październiku 1985 r, ukazał się podwójny album koncertowy oraz towarzyszący mu film video zatytułowany Live After Death, zrealizowany podczas wspomnianych koncertów na Long Beach Arena przed 54 tys. ludzi. Wydawnictwo pilotowały single z koncertowymi wersjami utworów „Running Free” oraz „Run to the Hills / Phantom of the Opera”. Film stał się ogólnoświatowym bestsellerem, podobnie jak album, który w Wielkiej Brytanii dotarł do pozycji 2 list sprzedaży, a w USA znalazł się w Top 20 Billboard 200.

    Status mega gwiazdy, który stał się udziałem muzyków formacji jak i intensywna trasa koncertowa, wyczerpały ich emocjonalnie. Brytyjczycy potrzebowali kilku miesięcy przerwy na zregenerowanie sił. Pod koniec 1985 r. formacja uchodziła za najintensywniej koncertujący zespół muzyczny na świecie oraz najlepszą i największą formację nurtu heavy metal.

    Opublikowany w październiku 1986 r., ozdobiony futurystyczną ilustracją okładkową Somewhere in Time, przynosił kompozycje utrzymane w dotychczasowym stylu, z jedną różnicą – zespół po raz pierwszy użył syntezatorów gitarowych. Album cieszył się ogromną popularnością, docierając do pozycji 2 w Wielkiej Brytanii oraz 11 na liście bestsellerów Billboard 200 w USA, rozchodząc się w Stanach Zjednoczonych w ponad dwumilionowym nakładzie.

    Album pilotowały dwa single „Wasted Years” oraz „Stranger in a Strange Land” (Top 20 w Wielkiej Brytanii) o nieco łagodniejszym charakterze brzmieniowym, niż miało to do tej pory miejsce. Z Somewhere in Time pochodzą też takie kompozycje, jak koncertowy hymn „Heaven Can Wait”, czy utwór „Alexander the Great”, dedykowany historii życia i podbojów Aleksandra Macedońskiego.

    Tradycyjnie zespół udał się w wielką trasę, która znów imponowała rozmachem oraz wyszukanymi efektami specjalnymi. Widownia zobaczyła specjalnie zaprojektowana estradę, przypominającą fragment kosmicznego miasta, efektownie poruszające się, kaskadowe rampy ze światłami, tradycyjnie już zmieniające się za sceną tła, potężna pirotechnikę, działo laserowe, kilkumetrowego Eddiego – Cyborga, strzelającego z pistoletu ale największe wrażenie na widzach robił gigantyczny, pneumatycznie nadmuchiwany Eddie podnoszący na głowie perkusję oraz unoszący na ogromnych łapach Steve'a Harrisa i Bruce'a Dickinsona. W USA zgromadzeni mogli oglądać latające w powietrzu, nadmuchiwane statki kosmiczne, olbrzymiego astronautę, balony z ilustracją albumu, a muzyków podziwiać było można na ogromnym telebimie, zamontowanym nad górną rampą świateł. Zespół używał nagłośnienia o mocy 180 tys. W i około tysiąca reflektorów, kilka podnośników hydraulicznych oraz własnych agregatów prądotwórczych.

    W Londynie Hammersmith Odeon sprzedano na siedem wieczorów z rzędu (pierwotnie na sześć), znów kilkukrotnie zapełnili Long Beach Arena (52 000), w Europie grali w kilkunastotysięcznych salach, zaś sześć koncertów w Polsce zostało wówczas zapamiętane jako najlepsza trasa zachodniego zespołu w tym kraju.

    Dwunastolecie swojego istnienia grupa podsumowała dokumentalnym VHS 12 Wasted Years, które podobnie jaki kilka poprzednio wydanych filmów, cieszyło się dużym powodzeniem (złoty i platynowy certyfikat w Wielkiej Brytanii, Stanach Zjednoczonych i Kanadzie). Zespół na tym etapie miał na koncie około 20 mln sprzedanych płyt ponad tysiąc zagranych koncertów i sto złotych i platynowych płyt.

    Siódmy album studyjny grupy ukazał się w kwietniu 1988 r. Nosił tytuł Seventh Son of a Seventh Son i był albumem koncepcyjnym, opartym na motywach powieści „Siódmy syn”, Orsona Scotta Carda.

    Album nagrany w „Musicland Studios” w Monachium, okazał się największym z dotychczasowych sukcesów komercyjnych zespołu. Jako kolejny po The Number of the Beast longplay, debiutował na pierwszym miejscu brytyjskiej listy przebojów, dotarł w większości krajów do Top 5 zestawień sprzedaży, zaś w Stanach zajął miejsce dwunaste w zestawieniu Billboard 200.

    Promujące album single były największym w dotychczasowej karierze, sukcesem grupy zarówno w Anglii (Top 3 oraz Top 5 zestawień) jak i w wielu innych krajach świata. Dziennikarze okazali się jednomyślni w opiniach o jego wartości, najnowsza propozycja studyjna zespołu już w roku premiery została uznana za największe osiągnięcie artystyczne, a Iron Maiden byli postrzegani w kategoriach „brytyjskiej instytucji muzycznej”.

    Trasa promująca album, zatytułowana „7th Tour of a 7th Tour”, po raz kolejny udowadniała, że formacja zasłużyła na miano „Największego Zespołu Metalowego Świata”. Iron Maiden tym razem zagrali tylko 103 koncerty, które zobaczyło ponad dwa miliony osób w Ameryce Północnej oraz Europie.

    63 koncerty w Ameryce Północnej znów odbywały się w wielkich arenach (po raz pierwszy w hali LA Forum) i na dwudziestotysięcznych amfiteatrach, natomiast jako zespół supportujący wystąpili zdobywający właśnie międzynarodową sławę Guns N’ Roses.

    Punktem kulminacyjnym trasy okazał się występ Iron Maiden w roli gwiazdy Monsters of Rock w Donington Park, 20 sierpnia 1988. Zagrali wówczas dla największego audytorium w historii imprezy, szacowanego na co najmniej 107 tys. widzów

    Na sukcesie imprezy cieniem położył się przykry wypadek, kiedy to w panującym ścisku śmierć poniosło dwóch kilkunastoletnich fanów, zaś jeden z poważnie rannych – Gary Dobson, został wybudzony z dwumiesięcznej śpiączki za pomocą muzyki Iron Maiden.

    Iron Maiden dali dwa wyprzedane występy w NEC Arena w Birmingham, które zostały w całości zarejestrowane, na potrzeby opublikowania kolejnego VHS oraz albumu koncertowego, podsumowującego trasę. Pełna wersja audiowizualna owego zapisu została opublikowana ćwierć wieku później.

    W końcu 1988 grupa sygnowała również nowy kontrakt wydawniczy z amerykańskim oddziałem Sony, Epic Records – rezygnując z dalszego reprezentowania swoich interesów w Stanach Zjednoczonych przez Capitol Records. Epic reprezentował zespół przez kolejne pięć lat, do momentu podpisania kolejnej umowy z niezależną wytwórnią Castle Music Communications (CMC) w 1994 roku, gwarantującą możliwość dystrybucji płyt dzięki umowie z BMG Records.

    1989−1999

    Rok 1989 oznaczał przerwę w działalności artystycznej i koncertowej formacji. Jedynie w listopadzie ukazał się singiel „Infinite Dreams” plasujący się na pozycji szóstej brytyjskich list, promując kolejne koncertowe VHS Maiden England. Film ukazywał zespół podczas dwóch wyprzedanych koncertów w NEC Arena Birmingham, plasując się na czołowych pozycjach list bestsellerów po obu stronach Atlantyku.

    W 1990 roku muzycy postanowili również nagrać kolejny album studyjny. Miał on nawiązywać brzmieniowo i klimatycznie do pierwszych płyt z lat 1980–1982. Podczas nagrywania albumu z powodu różnic na tle artystycznym usunięto z grupy Adriana Smitha. Jego następcą został Janick Gers znany ze współpracy z Ianem Gillanem, White Spirit oraz udziału w nagrywaniu debiutanckiej solowej płyty Bruce'a Dickinsona, Tattooed Millionaire.

    Iron Maiden wyruszyli w trasę No Prayer On The Road 1990/91, w ramach której dali około 120 koncertów, zarówno w wielkich arenach jak i bardziej kameralnych miejscach.

    Album nie odniósł aż tak znaczącego sukcesu komercyjnego, jak wiele poprzednich – jednak dotarł na pozycję 2 w Wielkiej Brytanii oraz 17 na amerykańskiej liście Billboardu. Krytycy, jak i fani ocenili płytę jako wyraźnie słabszą i odartą z ambitnych pomysłów, tak dobrze znanych z poprzednich wydawnictw. Wielu fanów odebrało nową propozycje grupy jako przejaw artystycznego i twórczego kryzysu Iron Maiden.

    Sytuację poprawił następny album Fear of the Dark, który debiutował na pierwszym miejscu brytyjskiej listy przebojów oraz zajął wysokie 12 miejsce na liście Billboardu.

    Trasa „Fear Of The Dark Tour 1992” oraz siostrzana „Real LIVE Tour 1993”. Albumy pilotowały single „Fear Of The Dark − Live” oraz „Hallowed Be Thy Name”, płytki gościły w zestawieniu Top 10 najpopularniejszych singli w Wielkiej Brytanii.

    Tymczasem stosunki interpersonalne pomiędzy członkami Iron Maiden uległy radykalnemu pogorszeniu. Po zakończonej trasie koncertowej, grupę z powodu odmiennej wizji artystycznej, opuścił Bruce Dickinson.

    Tytułowy utwór z albumu Fear of the Dark odebrał nominację do amerykańskiej nagrody muzycznej Grammy Awards, w kategorii „Best Metal Performance”.

    Zdegustowany decyzją frontmana, Steve Harris rozważał możliwość zamknięcia działalności formacji. Od tego pomysłu odwiódł go Dave Murray, który zaproponował znalezienie nowego wokalisty.

    W zasadzie tylko promujące album single „Man On The Edge” oraz „Lord Of The Flies” nawiązywały do przebojowości, z której formacja słynęła. Ten pierwszy dotarł do Top 10 zestawienia w Wielkiej Brytanii oraz pierwszej piątki najlepiej sprzedawanych singli w Europie.

    23 października Iron Maiden po dziewięciu latach nieobecności pojawili się na stołecznym Torwarze, spotykając się z ciepłym przyjęciem ze strony polskiej widowni. Znakomite przyjęcie czekało też na muzyków we Francji, Grecji, Hiszpanii, Włoszech czy całej Ameryce Południowej, gdzie występowali, jak dawniej − w ogromnych salach i na stadionach. Największym koncertem tego etapu trasy był występ w roli gwiazdy Monsters Of Rock Festival 1996, w brazylijskim Sao Paulo dla 65 tys. widzów.

    We wrześniu 1996 roku EMI Records podsumowali dwudziestolecie działalności estradowej grupy okolicznościową składanką Best of the Beast, wydaną w kilku wersjach i pilotowaną singlem z nową, przeciętną kompozycją „Virus”.

    Kolejny album studyjny ukazał się dopiero w marcu 1998 roku i z założenia miał być powrotem do klasycznych brzmień Iron Maiden. Album zatytułowany Virtual XI, pilotowany jedenastominutowym singlem „The Angel And The Gambler”, okazał się ogromnym rozczarowaniem i komercyjnym fiaskiem.

    Zgodnie z zapowiedziami muzyków, trasa „Virtual XI World Tour 1998” objęła cały glob i w założeniu miała stanowić powrót do estradowej widowiskowości, z jakiej Iron Maiden słynęli. Niestety, znów zamiary managementu weryfikowały rozmiary obiektów, w jakich formacja grała w Wielkiej Brytanii, USA czy Niemczech, zwykle mieszczących do zaledwie kilku tysięcy ludzi.

    Jako że Steve Harris nie widział dalszych perspektyw dla działalności artystycznej Iron Maiden, w grudniu 1998 podjął decyzję o rozwiązaniu formacji, o czym powiadomił menedżera Roda Smallwooda. Ten jednak nie podał informacji do publicznej wiadomości, natomiast doprowadził do istotnej dla dalszych losów grupy zmiany.

    Trasa „The Ed Hunter Tour 1999” wiodła przez wielkie areny Europy oraz sale o średniej pojemności w Ameryce Północnej.

    1999−2007

    W listopadzie 1999 roku sekstet pod okiem Shirleya rozpoczął sesję nagraniową nowego albumu w paryskich Guillaume Tell Studios. Jedną z inspiracji do powstania pilotującego płytę singla „The Wicker Man, był brytyjski film z roku 1973 o tym samym tytule, zaś tytuł nowego albumu Brave New World zaczerpnięto od powieści „Nowy Wspaniały Świat” Aldousa Huxleya.

    20 i 21 czerwca 2000 roku formacja dała dwa wyprzedane koncerty w Polsce (Torwar oraz Spodek) natomiast po raz pierwszy zespół wystąpił również w Estonii i na Ukrainie, prezentując widowisko pełne rozmachu i przyciągając na kolejne przystanki trasy od kilkunastu do kilkudziesięciu tysięcy widzów.

    W marcu 2002 r. ukazały się album koncertowy oraz DVD zatytułowane Rock in Rio, przynoszące zapis wspomnianego koncertu z Rio de Janeiro.

    Działalność koncertową muzycy wznowili w maju 2003 roku, wyruszając w trasę „Give Me Ed... 'Til I'm Dead Tour”, podczas której zaproponowali set – listę złożoną z ich największych przebojów.

    W tym czasie grupa miała już przygotowany kolejny album studyjny, z którego utwór „Wildest Dreams” prezentowano podczas letnich koncertów. Wyprodukowany przez Kevina Shirleya, trzynasty album studyjny Dance of Death ukazał się we wrześniu i okazał się dużym sukcesem komercyjnym, debiutując na szczycie list bestsellerów w sześciu krajach i osiągając 2 pozycję list bestsellerów w Anglii oraz 18 na amerykańskim Billboard 200.

    Trasa odznaczała się teatralnym rozmachem oraz wykorzystaniem wielu efektów naturalistycznych. Oprócz zapisu jednego z koncertów, uwieczniono również proces komponowania albumu, przygotowania estrady, a także przeprowadzono liczne wywiady z managementem grupy, obsługą techniczną i z fanami. Wszystko to oraz koncert w dwóch wersjach audio przynosiło potrójne wydawnictwo DVD oraz 2 CD Death on the Road, które miało premierę dopiero w 2005 roku.

    DVD pilotowało wznowienie singla „The Number of the Beast”, który uplasował się na pozycji 3 brytyjskich list bestsellerów. Film dotarł na czołowe pozycje zestawień w dwudziestu krajach, po raz kolejny przynosząc muzykom szereg złotych i platynowych płyt.

    Iron Maiden również wystąpili dla polskiej publiczności na chorzowskim Stadionie Śląskim jako gwiazda Mystic Festival. Anglicy zagrali dla 150 tys. osób na niemieckich Rock am Ring / Rock im Park, 125 tys. łącznie na Reading and Leeds Festivals w Anglii, Graspop Metal Meeting, Gods of Metal czy też odbyli znaczące dla umocnienia pozycji grupy w USA tournée jako co-headliner największego festiwalu muzycznego w Ameryce Północnej Ozzfest, wraz z Black Sabbath.

    Z końcem roku rozpoczęli także pracę nad kolejnym albumem, zatytułowanym A Matter of Life and Death. Czternasty album studyjny ukazał się na jesieni 2006 roku, zarówno ilustracja okładkowa jak i tematyka tekstów piosenek dotykała wzajemnych powiązań pomiędzy religią a wojną na różnych etapach rozwoju ludzkości. Muzyka okazała się bardziej mroczną i trudniejszą w odbiorze, niż miało to miejsce w przypadku kilku poprzednich płyt, mimo to nowa propozycja studyjna odniosła znaczący sukces komercyjny i artystyczny.

    Od września 2006 roku Iron Maiden ruszyli w trasę „A Matter of Life and Death World Tour 2006/07”, grając wyprzedane koncerty w wielkich arenach Azji, Ameryki Północnej i Europy. Zamiast wielu evergreenów muzycy postanowili zaprezentować zawartość albumu w całości, nawiązując do tradycji wielkich legend art. rocka lat 70. W Szwecji 60 tys. biletów na cztery koncerty halowe sprzedano w 45 min, nie inaczej było w przypadku trasy po Wielkiej Brytanii (dziewięć koncertów dla 120 tys. widzów).

    Do historii przeszły również pierwsze koncerty Iron Maiden w Indiach oraz w Zjednoczonych Emiratach Arabskich – odpowiednio przed 50 tys. widzów na Bangalore Palace Grounds w Bombaju oraz jako headliner Dubai Desert Rock Festival dla 25 tys. widzów.

    2008−2009

    Z początkiem roku grupa wyruszyła w drugą w swojej karierze trasę historyczną, podczas której promowano najnowsze DVD Live After Death, a sam zespół przemieszczał się pomiędzy kolejnymi przystankami tournée prywatnym boeingiem nazwanym Ed Force One. Zespół dał 23 koncery w Azji, Oceanii, Ameryce Północnej oraz Południowej, które przyciągnęły ponad pół miliona widzów. Muzykom oraz ekipie technicznej towarzyszyła ekipa filmowa pracująca dla Sama Dunna i Scota McFadyena, którzy podjęli się trudnego zadania wyreżyserowania dokumentalnego filmu dedykowanego trwającej trasie.

    W marcu 2008 grupa zapowiedziała wydanie kolejnego albumu kompilacyjnego. Pojawił się on na rynku muzycznym 12 maja 2008 pod nazwą Somewhere Back in Time. Wydanie kompilacji związane było z sukcesem trasy koncertowej Somewhere Back in Time na oficjalnej stronie zespołu.

    Inaugurujący trasę koncert w Bombaju (Indie), według lokalnych sprawozdawców przyciągnął stutysięczne audytorium.

    7 sierpnia 2008 zespół zagrał na warszawskim Stadionie Gwardii przed ponad 30 tys. widzów. Podczas koncertów wchodzących w skład trasy „Somewhere Back in Time World Tour 2008/09” wokalista zespołu zapowiedział.

    21 kwietnia odbyła się ogólnoświatowa prezentacja filmu dokumentalnego Iron Maiden: Flight 666, opowiadającego o trasie Iron Maiden 2008, zaplanowano seanse w 45 krajach, 500 kinoteatrach 3D 5.1. Uczastniczyło w nich około 200 tys. widzów.

    2010−2012

    12 stycznia 2010 zespół wraz z producentem Kevinem Shirleyem wszedł do studia Compass Point na Bahamach, by zarejestrować materiał na swój 15 album studyjny, który został zatytułowany The Final Frontier.

    25 koncertów zagranych w 2010 r. w Ameryce Północnej, okazało się ogromnym sukcesem komercyjnym, grupa wystąpiła jako gwiazda Bluefest Cisco Festival w Ottawie oraz Festival d'eté Quebec odbywającym się na Plains of Abraham, przed 100 tys. widzów.

    Piętnasty album studyjny The Final Frontier okazał się najlepiej notowaną pozycją w karierze zespołu, ostatecznie docierając do pozycji pierwszej list bestsellerów w 30 krajach świata, w efekcie przynosząc grupie szereg złotych i platynowych płyt, również w Polsce.

    Tymczasem zespół rozpoczął kolejny etap trasy zatytułowany „Around The World In 66 Days”, obejmujący 27 koncertów w Azji, Oceanii, Europie i obu Amerykach, podczas którego zagrali dla około 700 tys. widzów. Kolejny raz Iron Maiden wraz z ekipą przemieszczali się specjalnie przygotowanym samolotem Ed Force One.

    Ostatnim etapem trasy były występy na Starym Kontynencie, w tym objazd aren w Niemczech i Wielkiej Brytanii, gdzie jedenaście koncertów zespołu przyciągnęło około 135 tys. osób.

    Trasa „The Final Frontier World Tour 2010/11” zakończyła się dwoma wyprzedanymi koncertami w londyńskiej O2 Arena, po 98 występach dla 2,6 mln osób w 39 krajach.

    2012−2014

    Z początkiem 2012 roku zespół rozpoczął intensywne przygotowania do kolejnej, historycznej trasy koncertowej, która ostatecznie trwała przez trzy kolejne lata. 18 lutego 2012 grupa ogłosiła kolejne koncerty. Tym razem ponad 30 spektakli zaplanowanych na okres czerwiec − sierpień miało obejmować wyłącznie Amerykę Północną.

    Koncerty zagrane w Ameryce Północnej okazały się ogromnym sukcesem zarówno komercyjnym, jak i artystycznym. Była to najlepiej przyjęta i najwspanialsza trasa północno-amerykańska Iron Maiden od 25 lat.

    Na lipiec 2013 roku formacja zarezerwowała dwa koncerty w największych arenach widowiskowych w Polsce. Na 3 lipca zarezerwowano łódzką Atlas Arena, zaś dzień później Iron Maiden zawitać mieli do gdańskiej Ergo Arena. Muzycy odwiedzili te miasta po raz ostatni we wrześniu 1986 roku podczas trasy „Somewhere on Tour”.

    W związku z ogromnym zainteresowaniem dotychczasowymi osiemdziesięcioma koncertami trasy „Maiden England 2012/13”, które przyciągnęły łącznie ponad 2 mln osób − kierownictwo zespołu podjęło decyzję o przedłużeniu trasy w roku 2014 o kolejne 20 występów na największych festiwalach oraz w wybranych arenach i stadionach Europy.

    Począwszy od października 2014 na rynku wydawniczym pojawiły się kolekcjonerskie reedycje pierwszych ośmiu klasycznych albumów grupy oraz towarzyszących im siedmiocalowych singlii, wydanych na wysokojakościowym winylu (180 g). Dźwięk odtworzono z oryginalnych taśm-matek i poddano remasteringowi w „Abbey Road Studios” w Londynie, uzyskując najwyższą wierność audiofilską względem oryginału. Odtworzono także oryginalną szatę graficzną ilustracji okładkowych, tak aby możliwie najwierniej uwieczniała ona dzieło Dereka Riggsa, legendarnego grafika zespołu.

    We wrześniu grupa przystąpiła do pracy nad szesnastym albumem studyjnym. Proces rejestracji materiału zainicjowano w Paryżu, w asyście etatowego producenta Maiden, Kevina Shirley'a.

    2015−2016

    Na lata 2015/2016 przypada czterdziesta rocznica istnienia brytyjskiej formacji. W lutym 2015 na stronie grupy znalazła się informacja, że u Bruce'a Dickinsona wykryto niewielki guzek nowotworowy, znajdujący się we wczesnym stadium, umiejscowiony w tylnej części języka. Wokalista poddał się intensywnej radio- oraz chemioterapii. W marcu Nicko McBrain potwierdził, że szesnasty album studyjny jest gotowy do wydania, lecz wszelkie plany promocyjne i koncertowe zespołu są uwarunkowane stanem zdrowia wokalisty, który sukcesywnie się poprawiał. W kolejnych tygodniach artyści zostali uhonorowani nagrodami „Bandit Award” oraz „O2 Silver Clef Award”.

    15 maja podano do informacji publicznej wiadomość, że Bruce Dickinson został całkowicie wyleczony z choroby nowotworowej, co potwierdziły badania za pomocą tomografu komputerowego. Jak twierdził manager grupy, Rod Smallwood, powrót do pełnej sprawności i kondycji fizycznej miał zająć wokaliście kilka miesięcy, co przesądzało o przeniesieniu trasy promującej nowy album na 2016 rok. Rynkową premierę szesnastego albumu studyjnego grupy przewidziano na drugą połowę 2015 roku.

    Styl i wpływ na gatunek

    Iron Maiden są uważani za jeden z największych i najbardziej wpływowych zespołów nurtu heavy metal w historii. Jako pionierzy stylu NWOBHM uważani są obecnie za ikonę muzyki rockowej i metalowej, a ich wizerunek oraz brzmienie zainspirowało tysiące wykonawców reprezentujących różnorakie odłamy heavy metalu oraz rocka w ostatnich 35 latach profesjonalnej aktywności estradowej Brytyjczyków. MTV.

    Liczbę albumów nagranych w hołdzie dla Iron Maiden szacuje się na ponad sto, a reprezentują one takie warianty stylistyczne jak metal, rock, soul, pop, klasyka, muzyka symfoniczna, alternatywna, elektro, techno, industrial, pianistyczna, smyczkowa czy wykonania akustyczne.

    Wykonawcy, na których Iron Maiden mieli wpływ to m.in.: Metallica, Pantera, Jane's Addiction, Dave Navarro, Megadeth, Slayer, Pretty Maids, Voivod, Nirvana, Pearl Jam, Soundgarden, Moundhoney, Ryan Adams, RHCHP, Guns N' Roses, Trivium, Avenged Sevenfold, Slipknot, Korn, Limp Bizkit, Opeth, Porcupine Tree, Immortal, Anthrax, Testament, Exodus, Sentenced, Primal Fear, Devin Townsend, Thomas Zwijsen, Mago De Oz, Kamelot, Steel Prophet, Epica, Within Temptation, Children of Bodom, Grave Digger, Darkane, Kreator, Thunder, The Almighty, Sodom, Savatage, Annihilator, Aria, Gamma Ray, Iron Savior, Marduk, Enthroned, Dissection, Watain, Dark Tranquality, Therion, Arch Enemy, DevilDriver, Evensence,Tiamat, Nifelheim, Unleashed, Destruction, Machine Head, Warlock, Turbo, Accept, Running Wild, Helloween, Mercyful Fate, King Diamond, Bathory, Celtic Frost, Cradle Of Filth, Dimmu Borgir, Emperor, Darkthrone, 3 Inches of Blood, Lamb Of God, Godsmack, Dream Theater, In Flames, Sepultura, Morbid Angel, Stuck Mojo, Suicidal Tendencies, Marilyn Manson, Death, Iced Earth, Queensrÿche, Gaba Kulka, Lady Gaga, Skid Row, Disturbed, HIM, NIN, Alice in Chains, Ill Niño, Fates Warning, Candlemass, Nightwish, Hammerfall oraz wielu innych.

    Podobnie jak muzyka, niezwykle wpływowym okazał się wizerunek ilustracyjny formacji stworzony przez Dereka Riggsa oraz charakterystyczna czcionka (Metal Lord) tworząca litery znane z logo grupy. Na potrzeby promocyjne sięgnął po nią David Bowie podczas kampanii reklamowej jednej ze swoich tras koncertowych. Czcionka ta jest bardzo często wykorzystywana przy okazji tworzenia logotypów witryn, sklepów z gadżetami oraz imprez związanych tematycznie z subkulturą heavymetalową.

    W plebiscycie związanym z „Diamentowym Jubileuszem Panowania Królowej Brytyjskiej” album The Number Of The Beast (1982) został uznany za najlepszy album brytyjski.

    Teksty oraz wizerunek

    Wizerunek Iron Maiden od początku był oparty na motywie postaci upiornej maskotki o imieniu Eddie, która pojawiała się na gadżetach związanych z formacją oraz podczas widowiskowych koncertów, zmieniając swój wygląd w zależności od promowanego materiału oraz przybierając monstrualne wymiary.

    Jednoznacznej ocenie wymykają się również teksty piosenek formacji, zwykle nawiązujące do postaci i wydarzeń historycznych (np. „Aces High”, „Paschendale”, „Montségur”, „The Trooper”, „Alexander The Great”, „The Longest Day”, „Invasion”), mitologii („Flight of Icarus”, „Powerslave”), czy też korzystają z motywów z literatury („Brave New World”, „To Tame a Land”, „Phantom of the Opera”, „Seventh Son of a Seventh Son”) oraz filmów („Where Eagles Dare”, „Children of the Damned”, „Edge of Darkness”). Tematyka twórczości Iron Maiden jest zróżnicowana. Autorami tekstów są zazwyczaj Steve Harris, Adrian Smith i Bruce Dickinson; sporadycznie Blaze Bayley i Paul Di'Anno, zaś pozostali członkowie udzielali się w tym zakresie bardzo rzadko albo wcale.

    Oprawa koncertów

    W początkach kariery koncerty grupy w zasadzie nie różniły się niczym specjalnym w porównaniu z występami innych przedstawicieli nurtu NWOBHM. Zespół podczas wykonywania kompozycji Iron Maiden zapraszał na estradę kilka osób w maskach Eddiego, czemu towarzyszyły ostre światła i dym z suchego lodu.

    Kiedy wokalistą grupy został Bruce Dickinson, zespół wystąpił na specjalnie zbudowanej, konceptualnej estradzie, otoczonej rampami świateł i rzędami podestów, zaś publiczności zaprezentowano po raz pierwszy kilkumetrowego Eddiego, który przemierzał estradę. Każda kolejna trasa przynosiła więcej efektów wizualnych i kolejne wcielenia maskotki grupy, która już tradycyjnie ukazywała się dwóch wersjach: mobilnej oraz jako ogromna maskotka wyłaniająca się zza zestawu perkusyjnego. W latach 1984–1988 show Iron Maiden należał do najbardziej spektakularnych w świecie rocka, a estrada i otaczające ja rekwizyty rozrosły się do monstrualnych rozmiarów. Odpowiednio była to ogromna egipska świątynia, we wnętrzu której otwierał się wielki sarkofag, międzygwiezdna baza kosmiczna z potężnym Eddie'em podnoszącym muzyków na pneumatycznej głowie i łapach w końcu ogromna, lodowa sceneria olśniewająca swoim rozmachem.

    Począwszy od 1982 roku zespół regularnie występował na całym świecie na ogromnych arenach (często kilka wieczorów z rzędu), stadionach i był gwiazdą ogromnych festiwali w rodzaju Reading Festival, Rock In Rio, Monsters Of Rock, Rock & Pop czy Day On The Green Festival w różnych miejscach świata.

    Trudno było odmówić grupie skłonności do swoistej megalomanii, za co pod koniec lat 80. XX w. muzycy byli wielokrotnie krytykowani. Poniekąd odpowiedzią na te zarzuty była niezwykle skromna oprawa trasy „No Prayer For The Dying 1990/91”, podczas której jednak nie zrezygnowano z zaprezentowania fanom Eddiego. Kolejna trasa, „Fear Of The Dark 1992/93”, pomimo zachowania elementów nawiązujących do surowości wizualnej trasy poprzedniej (rzędy wzmacniaczy i kolumn na estradzie) znów imponowała ogromną sceną, gigantycznymi reprodukcjami najsłynniejszych okładek płytowych, potężnymi wersjami Eddiego, laserami i ogromnym oświetleniem pobierającym moc średniej wielkości miasta.

    Kiedy w zespole zabrakło Bruce'a Dickinsona, trasy zagrane z jego następcą – Blaze'em Bayley'em nie cieszyły się tak wielką popularnością, co przełożyło się na mniejszy rozmach widowiska – niemniej muzycy starali się nawiązać do najsłynniejszych efektów estradowych sprzed lat. Podczas trasy „Virtual XI 1998” widzowie zobaczyli m.in. ogromnego, pneumatycznego Eddiego, który starał się objąć całą estradę.

    Począwszy od 1999 r. do zespołu powrócili Adrian Smith oraz Bruce Dickinson, a zespół znów imponował rozmachem koncertów i powrócił na wielkie stadiony oraz areny sportowe i niezliczone festiwale, występując na wspomnianych obiektach z częstotliwością większą niż kiedykolwiek, częstokroć przed kilkudziesięciotysięczną lub ponad stutysięczną publicznością. Zdaniem zarówno dziennikarzy jak i fanów, Iron Maiden w wydaniu koncertowym to zespół jedyny w swoim rodzaju.

    Wiele koncertów formacji zostało na różnych etapach kariery, upamiętnionych na nośnikach VHS oraz DVD. Filmy takie jak Live After Death z zapisem czterech koncertów na Long Beach Arena dla 54 tys. widzów.

    Szacuje się, iż od maja 1976 roku do końca 2014 r., zespół dał około 2500 koncertów, dla łącznej liczby ponad 40 mln. widzów.

    Koncerty w Polsce

    Począwszy od sierpnia 1984 roku Iron Maiden regularnie koncertują w Polsce. Dłuższa absencja w wizytach koncertowych miała miejsce jedynie w latach 1987–1994. Muzycy zawsze spotykali się z gorącym przyjęciem ze strony polskiej widowni, gromadząc każdorazowo od kilku do kilkudziesięciu tysięcy widzów na biletowanych imprezach. Grupa odwiedziła takie miasta jak Warszawa, Łódź, Gdańsk, Poznań, Wrocław, Chorzów, Katowice czy Zabrze, dając koncerty zarówno w największych salach sportowych, jak i na stadionach oraz jako gwiazda wielkich festiwali.

    Wykaz koncertów w Polsce.

    • World Slavery Tour 1984/85[278]
      • 1984-08-09 Warszawa, Torwar Arena
      • 1984-08-10 Łódź, Arena Sportowa
      • 1984-08-11 Poznań, Arena Poznań
      • 1984-08-12 Wrocław, Hala Ludowa
      • 1984-08-14 Zabrze, Arena Sportowa
    • Somewhere on the Road 1986/87[279]
      • 1986-09-19 Zabrze, Hala Makoszowy
      • 1986-09-20 Wrocław, Hala Ludowa
      • 1986-09-21 Poznań, Arena
      • 1986-09-23 Gdańsk, Hala Oliwia
      • 1986-09-24 Łódź, Hala Sportowa
      • 1986-09-25 Warszawa, Torwar Arena
    • The X-Factour 1995/96[280]
      • 1995-10-23 Warszawa, Torwar Arena
    • Virtual XI World Tour 1998[281]
      • 1998-09-12 Katowice, Spodek Arena
    • Brave New World Tour 2000/01/02[282]
      • 2000-06-20 Katowice, Spodek Arena
      • 2000-06-21 Warszawa, Torwar Arena
    • Death on the Road Tour 2003/04[283]
      • 2003-06-03 Katowice, Spodek Arena
      • 2003-11-28 Wrocław, Hala Ludowa
    • Eddie Rips Up the World 2005[284]
      • 2005-05-29 Chorzów, Stadion Śląski, Mystic Festival 2005
    • Somewhere Back in Time World Tour 2008/09[285]
      • 2008-08-07 Warszawa, Stadion Gwardii
    • The Final Frontier World Tour 2010/11[286]
      • 2011-06-10 Warszawa, Lotnisko Bemowo, Sonisphere Festival
    • Maiden England Tour 2012/13/14[287]
      • 2013-07-03 Łódź, Atlas Arena
      • 2013-07-04 Gdańsk, Ergo Arena
      • 2014-06-24 Poznań, INEA Stadion

    Obecność w mediach

    Grupa Iron Maiden nigdy nie należała do ulubieńców mediów komercyjnych, zaś zarówno muzycy jak i managerowie nie zabiegali o wsparcie ze strony mainstreamowych programów radiowych czy telewizyjnych, pozostając przez lata zespołem działającym poza głównym nurtem medialnym. Pomimo takiej postawy nazwa formacji była wielokrotnie przytaczana w wielu kompozycjach wykonawców pop – rock, takich jak single Teenage Dirtbag grupy Wheatus.

    Wizerunek Iron Maiden (logo oraz Eddie) wielokrotnie pojawiał się w teledyskach i na zdjęciach wykonawców prezentujących szeroki wachlarz stylistyczny od disco pop – po wszelkie odmiany rocka i metalu oraz celebrytów.

    Przeboje grupy wykorzystywano na licznych składankach, związanych z rozmaitymi wydarzeniami kulturalnymi, jak podsumowania festiwali, określonego okresu w historii fonografii czy wydawnictw publikowanych na poczet wsparcia akcji charytatywnych. Za przykład może posłużyć seria „This Is Rock” związana ze stuleciem EMI Rec., czy album charytatywny The Earthquake z 1990 r.) i filmach fantasy.

    Emitowany przez MTV animowany serial o przygodach dwójki fanów rocka „Beavisa i Butt-heada”.

    Bill Forster – autor „The Transformers”.

    Zespół działający na uboczu mainstreamu i stawiający na niezależność przedostał się do świata kultury popularnej dzięki konsekwentnej tendencji do unikania medialnego „PR”, wchodząc do mediów popularnych „tylnymi drzwiami”.

    Inspiracje

    Steve Harris, basista Iron Maiden i główny autor tekstów, twierdzi, że na jego gust muzyczny wpływ miały takie formacje jak: Black Sabbath, Deep Purple, Led Zeppelin, Uriah Heep, Pink Floyd, Genesis, Yes, Jethro Tull, Thin Lizzy, UFO czy Wishbone Ash. W 2010 roku Harris powiedział: „Myślę, że jeśli ktoś chce zrozumieć wczesne nagrania Maiden, w szczególności harmonie gitarowe, to wszystko, co musisz zrobić, to posłuchać albumu Argus Wishbone Ash. Oczywiście Thin Lizzy też, ale nie tak bardzo. Elementy prog-rocka też były bardzo ważne, bo jestem wielkim zwolennikiem takich zespołów jak Genesis czy Jethro Tull. Musisz zatem połączyć wszystko to z ciężkimi riffami i nadać muzyce prędkości i masz Iron Maiden”.

    W 2004 roku Harris wyjaśnił, że ciężar brzmienia zespołu został zainspirowany przez dokonania „Black Sabbath i Deep Purple z odrobiną wpływów Led Zeppelin”. Oprócz tego Harris wypracował własny styl gry, który gitarzysta Janick Gers opisuje jako grę na basie tak, jak na gitarze rytmicznej. Steve Harris jest także odpowiedzialny za charakterystyczny „galopujący stylu zespołu”, który można usłyszeć w takich standardach, jak „The Trooper” i „Run to the Hills”.

    Gitarzyści zespołu, Dave Murray, Adrian Smith oraz Janick Gers wyróżniają się indywidualnie zdefiniowanymi inspiracjami oraz wypracowanym przez lata stylem gry. Dave Murray jest najbardziej znany z eksponowania techniki legato, do której, jak twierdzi, dorastał w sposób naturalny. Inspiracją dla jego stylu gry był Jimi Hendrix, a fascynacja Amerykaninem sięga czasów dzieciństwa Murray'a.

    Janick Gers preferuje bardziej improwizowany styl, w dużej mierze inspirowany przez Ritchiego Blackmore'a, pozostający w opozycji (kontrapunktując) do „rytmicznego” brzmienia zagrywek Smitha.

    Wokalista Bruce Dickinson, który zazwyczaj działa we współpracy z Adrianem Smithem, wyróżnia się wokalem o operowym zacięciu, inspirowanym przez pionierskie dokonania Arthura Browna, Petera Hammilla, Iana Andersona oraz Iana Gillana.

    Perkusista Nicko McBrain reprezentuje klasyczną szkołę perkusyjną, opartą o dokonania Ringo Starra, Johna Bonhama, Iana Paice'a czy Cozy'ego Powella. Gra McBraina zdradza inklinacje w kierunku typowego dla klasycznej szkoły jazzowej synkopowania oraz zagrywek stosowanych w rythm ‘n bluesie. Chociaż Nicko McBrain napisał tylko jeden utwór dla Iron Maiden („New Frontier”.

    Znane są także inspiracje byłych członków Iron Maiden. Dennis Stratton, gitarzysta który towarzyszył Dave'owi Murray'owi na pierwszym albumie Iron Maiden z roku 1980, inspirował się dokonaniami Jeffa Becka, Santany, Rory'ego Gallaghera, albumami Status Quo, Eagles czy Journey.

    Nieżyjący perkusista Clive Burr, który zaznaczył swoją obecność na trzech pierwszych klasycznych płytach, poszukiwał inspiracji w dokonaniach Johna Bonhama , Billa Warda oraz Billa Brouforda. Perkusiści takich formacji jak Slayer, Testament, Accept, Iced Earth, Nevermore, Helloween, Death, Morbid Angel, Metallica, Anthrax, Kreator, Deicide, Machine Head, Emperor, Mayhem, Sodom, Running Wild, Shadows Fall czy Avenged Sevenfold zaznaczają, że gra Burra w znacznym stopniu ukształtowała ich autorski styl.

    Paul Di'Anno, który zaśpiewał na pierwszych dwóch albumach Iron Maiden, inspirował się wokalistami zespołów nurtu punk rock, zwłaszcza UK Subs, The Clash, Sex Pistols, Ramones, czy też wykonawcami spod znaku glam rocka jak Gary Glitter czy Marc Bolan.

    Działalność pozaartystyczna

    Działalność charytatywna

    Od początku profesjonalnej kariery Iron Maiden angażowali się w przedsięwzięcia charytatywne mające na celu niesienie wsparcia ofiarom chorób, pokrzywdzonym przez los czy ofiarom nałogów

    W roku 2002 zespół powołał do życia fundację Clive Aid MS Sclerosis Fund mającą na celu gromadzenie funduszy na poczet niesienia pomocy byłemu perkusiście cierpiącemu na stwardnienie rozsiane oraz innym osobom dotkniętym tą przypadłością. W konsekwencji grupa dała szereg koncertów w londyńskich halach Brixton Academy oraz Hammersmith Odeon, z których całkowity dochód został przeznaczony na konto fundacji.

    Iron Maiden współpracują również z Teenage Cancer Trust, Children Of The Night, Green Forests, Sunflower Jam, Childine, Nordoff Robbins Trust, Just Givin'. Management zespołu organizuje specjalne aukcje charytatywne, na których licytowane są unikatowe przedmioty kolekcjonerskie na rzecz pomocy potrzebującym. Znany jest również udział managera grupy, Roda Smallwooda w akcji „TruAnts”.

    Działalność gospodarcza

    Począwszy od 1979 r., kiedy to Keith Wilfort aktywizował oficjalny Fan Club grupy, Iron Maiden rozwijali ofertę gadżetów służących promocji albumów, tras koncertowych, poszczególnych wydarzeń związanych z działalnością zespołu.

    Oficjalny sklep zespołu („Official Eddie's Megastore”) oferuje szeroki asortyment produktów związanych z Iron Maiden, natomiast na świecie oferta formacji należy do największej w branży. Do tradycji utrzymywanej przez kolejne pokolenia fanów należy zaopatrywanie się w tzw. koszulki eventowe przed każdym koncertem formacji.

    Od 1988 r. zespół oferuje kolejne edycje limitowanej marki wina „Eddie's Evil Brew”, które cieszy się uznaniem wśród koneserów, zaś począwszy od 2013 r. grupa wprowadziła do dystrybucji piwo Trooper Ale warzone według receptury wokalisty formacji, Bruce'a Dickinsona.

    Dystrybucją napoju piwnego zajęły się browary „Robbinsons Brewery”. W ciągu roku od wprowadzenia Troopera na rynek sprzedano ponad pięć milionów pint.

    Ed Force One

    W celu rozwiązania problemów logistycznych zespół podczas trasy koncertowej „Somewhere Back In Time World Tour” 2008 oraz rok później wykorzystywał specjalnie przystosowany samolot Boeing 757 latający w liniach Astreaus Airlines. Samolot pilotowany przez wokalistę Bruce'a Dickinsona mógł zabrać na pokład sto osób obsługi technicznej oraz 11 ton sprzętu muzycznego. Dzięki takiemu rozwiązaniu Iron Maiden mogli dotrzeć do wielu odległych zakątków świata, w których ze względów logistycznych nie byli w stanie wystąpić do tamtej pory. Nazwa samolotu (Ed Force One) została ustalona na podstawie wyników konkursu ogłoszonego na oficjalnej stronie grupy. Użycie ogromnego samolotu z logo grupy i grafiką nawiązującą do tematyki trasy promocyjnej było również zabiegiem marketingowym mającym na celu przyciągnięcie uwagi mediów i wpisanie grupy w poczet legendarnych mega gwiazd rocka lat '70. XX w., które zwykły przemieszczać się pomiędzy koncertami prywatnymi odrzutowcami (Led Zeppelin, Deep Purple czy The Rolling Stones).

    Podczas pierwotnego etapu trasy 2008 został nakręcony film dokumentalny Flight 666 prezentujący pracę towarzyszącą realizacji tournee i jego rozmach. W 2011 r. Iron Maiden wyruszyli w trasę „Around The World In 66”, podczas której dali 29 koncertów dla prawie 700 tys. widzów. Osiągnięcie imponującego rezultatu nie byłoby możliwe bez ponownego wykorzystania samolotu zespołu, tym razem nieco większego modelu (G-STRX), tradycyjnie ozdobionego grafikami związanymi z promocją albumu The Final Frontier. O podróży wspomnianym Boeingiem opowiada film dokumentalny „Behind The Beast” będący częścią programu wydawnictwa DVD En Vivo!.

    Działalność managerska i wydawnicza

    Kampania managerska „Sanctuary Management” została powołana do życia w 1979 r. przez managera Iron Maiden, Roda Smallwooda oraz jego partnera biznesowego Andyego Taylora, którego Smallwood po raz pierwszy spotkał studiując prawo i zarządzanie na Trinity College. Smallwood niedługo przedtem poznał Iron Maiden, którzy poszukiwali właśnie profesjonalnego kierownictwa oraz wydawcy. Nazwa „Sanctuary” (tłum. schronienie) została zaczerpnięta od jednego ze standardów grupy, w interpretacji Smallwooda miała ona być synonimem niezależności decyzyjnej i artystycznej formacji. Prężnie rozwijająca się kariera Iron Maiden pozwalała na zwiększenie aktywów finansowych „Sanctuary Music Ltd.”, która przejęła kontrolę finansową i artystyczną nad dorobkiem i funkcjonowaniem Iron Maiden oraz reprezentowała takich artystów jak W.A.S.P czy Helloween. W latach 1989–1991 „Sanctuary” po części była własnością Zomba Group, która odpowiadała za egzekwowanie praw autorskich oraz publikacje muzyki i tekstów Iron Maiden do 2001.

    Prężnie działająca w tamtym okresie firma przejęła kilka mniejszych, niezależnych wytwórni, jak „Castle Communications”, Noise Records, czy należąca do Steve'a Harrisa „Beast Rec.”, podpisała kontrakt wydawniczy z BMG/SONY i rozpoczęła kilkuletnią działalność podówczas największej i najprężniej rozwijającej się wytwórni/kampanii managerskiej Sanctuary Records. W 2002 r. back katalog Iron Maiden został opublikowany przez Sanctuary Records w porozumieniu z Columbia/SME Records w USA. W roku 2003 w poczet zarządu firmy wszedł Mathew Knowles, ojciec Beyonce i manager Destiny’s Child.

    Działalność wydawnicza i aktywność promocyjna zaczęła jednak pochłaniać coraz większe koszta, a ze względu na pogarszającą się sytuację na światowym runku muzycznym, zaczęła przynosić straty. Pod koniec roku 2006 zarówno Taylor, jak i Smallwood zrezygnowali z kierowania spółką z uwagi na potrzebę zaangażowania się w interesy Iron Maiden. W 2007 r., kiedy to Sanctuary Records borykała się z ogromnymi problemami finansowymi, posiadała prawa do dystrybucji ponad 155 tys. utworów muzycznych oraz innych dóbr chronionych prawem do własności intelektualnej.

    W roku 2008 prawa do katalogu wydawniczego Sanctuary Records przejęła Universal Music Group od BMG w zamian za prawo do używania logo Sanctuary oraz umożliwiając dystrybucję na terenie USA oraz Rosji. Prawa do dystrybucji i używania marki firmy wyceniono na 46 milionów funtów.

    Do artystów reprezentowanych przez Sanctuary Records oraz jej filie, należeli m.in: Aberfeldy, Alan Price and The Electric Blues Company, Allman Brothers Band (album Hittin' the Note), Angelou, Anthrax, Apollyon Sun, The Ataris, Atomkraft, Andy Bell, Belle & Sebastian − Rough Trade Records, Biohazard, Bizarre − Urban Division, Black Sabbath (poza USA i Kanadą), Blondie, Blue Nile, Blue Öyster Cult, Blues Traveler, Brides of Destruction, The Charlatans − Creole Records, Corrosion of Conformity, The Cranberries, The Damned, Bruce Dickinson, Rob Dickinson, Dio, Peter DiStefano, Dokken, DragonForce, Drowning Pool, De La Soul − Urban Division, Earth, Wind and Fire − Urban Division, Emerson, Lake & Palmer (poza USA, Kanadą oraz Japonią), Engerica, Europe, Ex Cathedra, The Fall, Fun Lovin' Criminals, Gamma Ray, The Gathering, Thea Gilmore, Gizmachi, Gorky's Zygotic Mynci, Gravity Kills, Adam Green, Groove Armada, Guns N' Roses, Helloween, Humble Pie, Idlewild − Pye Records, Billy Idol, Ill Scarlett, Iron Maiden (tylko na terenie Ameryki Północnej w połączeniu z Sony), Jane's Addiction, Jimmy Chamberlin Complex, Jo O'Meara, Jo Boxers, Elton John, Journey, King Crimson, The Kinks, Kiss, Living Colour, Lowgold, Lynyrd Skynyrd, Manic Street Preachers, Marillion (USA oraz Wielka Brytania), The Marmalade, Christine McVie (oprócz Ameryki Północnej), Meat Loaf, Megadeth, Ministry, Morrissey − Attack Records, Alison Moyet, Sally Oldfield, Jo O'Meara, William Orbit, Orange Goblin, Dolores O'Riordan, Kelly Osbourne, Overkill, Pet Shop Boys, Photek, Pitchshifter, Robert Plant and the Strange Sensation, Play, Queensrÿche, Joey Ramone, Ray J, Rollins Band, Bruce Ruffin, The RZA, Saint Etienne, Scorpions, The Small Faces, Simple Minds, Status Quo, Stratovarius, The Strokes − Rough Trade Records (tylko Wielka Brytania), Styx, Super Furry Animals, Tangerine Dream (albumy z okresu „Pink Years” oraz „Blue Years”), Tegan and Sara, Tesla, 3 Colours Red, Uriah Heep, Venom, Virgin Steele, Ween, Widespread Panic, Within Temptation (tylko Wielka Brytania), Wu-Tang Clan, Neil Young.

    W 2008 r. tandem Smallwood/Taylor powołał do życia nowe przedsięwzięcie managerskie „Phantom Music Management”, które reprezentuje interesy Iron Maiden do chwili obecnej. Rodowi Smallwoodowi od dwóch lat partneruje w przedsięwzięciu Johnnie Allan.

    Hotelarstwo

    W maju 2009 roku managerowie grupy: Rod Smallwood, Andy Taylor oraz frontman Iron Maiden Bruce Dickinson wsparli finansowo budowę ekskluzywnego hotelu „Sanctum Soho”. Pierwotnie przybytek restauracyjno-wypoczynkowy był zaprojektowany z myślą o gwiazdach rocka oraz przedstawicielach przemysłu estradowego, do nich skierowano również niezwykle wyrafinowaną ofertę hotelu.

    „Sanctum Soho” zlokalizowany na 20 Warwick Street, Londyn W1B 5NF, w angielskim Soho, jest hotelem 4,5-gwiazdkowym (Sanctum Soho Hotel 4.5), posiada 30 pokoi, apartamenty, sale konferencyjne, udogodnienia dla niepełnosprawnych, jacuzzi, basen, restaurację najwyższego standardu, salon-bar, pokoje dla niepalących, pokoje dla rodzin. „Sanctum Soho” w ramach swoich usług oferuje zajęcia dla dzieci i młodzieży (obiekt przyjazny rodzinie), czyszczenie chemiczne, konwenty, konferencje kulturalno-oświatowe oraz imprezy artystyczne. W przeliczeniu na PLN rozpiętość cenowa opłat za jedna noc wynosi od 954 zł do 2 531 zł.

    Restauracja barbecue

    Perkusista Iron Maiden Nicko McBrain jest właścicielem restauracji barbecue „Rock ‘N Roll Ribs” zlokalizowanej na Florydzie w Coral Springs. „R ‘N R Ribs” powstała na kanwie dwóch pasji muzyka: kulinariów oraz muzyki. Współpartnerem McBraina jest specjalista od barbecue (zdobywca amerykańskich nagród) Mitch Tanne. Specjalnością restauracji są żeberka „Baby Back Ribs” oraz sosy. Gościom towarzyszy muzyka rockandrollowa. Zdaniem perkusisty ważna jest atmosfera, która ma odzwierciedlać „dziką i zabawną” frajdę z przebywania w centrum koncertu rockowego, z dostępem za kulisy imprezy, gdzie każdy czuje się jak VIP.

    Wnętrze restauracji zdobi kilkaset pamiątek związanych z karierą Iron Maiden. Dziesiątki złotych i platynowych płyt, liczne statuetki, oryginalne plakaty, stare instrumenty i stroje muzyków, liczne werble i podpisane przez McBraina żele perkusyjne oraz gadżety związane z Eddiem. Kilka razy w roku perkusista organizuje też specjalne jam sessions dla gości, podczas których można podziwiać jego grę.

    Sport i rekreacja

    Muzycy Iron Maiden od najwcześniejszych lat działalności zdradzali inklinacje w kierunku aktywności sportowej i rekreacyjnej ze szczególnym uwzględnieniem zamiłowania do towarzyskich spotkań futbolowych. W latach osiemdziesiątych muzycy formacji często łączyli przedkoncertowe spotkania integracyjno-towarzyskie z tradycją rozgrywania meczy piłkarskich. Inicjatorem pomysłu ze zrozumiałych względów był szef grupy Steve Harris.

    Uczestniczyli w nich członkowie zespołu oraz ekipa techniczna. Drużyna rywali składała się z muzyków formacji, którzy towarzyszyli Brytyjczykom w trasie, tudzież przedstawicieli mediów i biznesu muzycznego krajów, w których występowali. Iron Maiden zmierzyli się na murawie z członkami takich grup jak m.in. Scorpions, Def Leppard, Saxon.

    Rozgrywanie meczy w kolejnych latach stało się chlubną tradycją zespołu, miało ono także służyć rozładowaniu napięcia na trasie oraz nawiązaniu przyjaznych relacji z innymi muzykami. Takie spotkania muzycy rozegrali także w Polsce.

    Bruce Dickinson zaangażował się również w intensywne treningi fechtunku, które w efekcie uczyniły go siódmym szermierzem w Wielkiej Brytanii. Wokalista powołał także do życia firmę Duellists Prod. produkującą specjalistyczne gadżety dla szermierzy.

    Dave Murray oraz Nicko McBrain w przeciwieństwie do reszty muzyków zespołu są zagorzałymi zwolennikami gry w golfa.

    W lutym oraz marcu 1998 r. w ramach promocji albumu Virtual XI zespół wyruszył w futbolowe tournée z własnym teamem, w skład którego oprócz muzyków weszli tak wybitni piłkarze, jak Stuart Pearce, Faustino Asprilla, Paul Gascoigne, Ian Wright, Patrick Vieira, oraz Marc Overmars. Mecze rozgrywano w arenach i na stadionach w wielu krajach Starego Kontynentu.

    W nowym millenium muzycy uczestniczyli w wielu prestiżowych imprezach sportowych, podczas których przedstawiciele świata sztuki wspierali szczytne inicjatywy.

    Fani

    Począwszy od pierwszych koncertów zespół przyciągał liczne grypy fanów ciężkiego rocka, którzy okazywali wielkie zaangażowanie i oddanie kwestii wspierania kariery Iron Maiden. W latach 1977–1979 podawali „z ust do ust” informacje o energetycznych występach grupy, samodzielnie sporządzali plakaty reklamujące imprezy z udziałem muzyków, koncerty oraz koszulki.

    Zespół nawet w najtrudniejszych momentach mógł liczyć na fanów, którzy nie szczędzili wysiłków dla wsparcia formacji. Z czasem zamiłowanie niektórych zwolenników Iron Maiden do wspierania aktywności grupy, wyrażającego się m.in. w pasji kolekcjonerskiej, obrosło legendą. W Chicago powstała organizacja „Chicago Mutants”, która w latach 80. przemierzała za zespołem całą Amerykę Północną, aby dotrzeć na możliwie największą liczbę koncertów określonej trasy.

    Szef duńskiego FC Iron Maiden, Rasmus Stavnsborg.

    Innym znanym na świecie fanem grupy, otoczonym swoistą legendą jest ewangelicki pastor Marcos Motolo, nazywany w Brazylii „Frater Iron Maiden”.

    Aktywność fanów zespołu przejawia się także w tworzeniu internetowych stron tematycznych, forów i blogów internetowych oraz profilów FB dedykowanych brytyjskiej formacji oraz jej członkom. Do najpopularniejszych z nich należą m.in. Iron Maiden Brasil.

    Działający od 1979 r. oficjalny fanklub Iron Maiden zrzesza zwolenników grupy z całego świata i cyklicznie wydaje magazyn, na bieżąco relacjonując wydarzenia dotyczące formacji. Oficjalne forum liczy 160 tys. użytkowników, co umożliwia wymianę informacji oraz dzielenie się doświadczeniami pomiędzy fanami rozsianymi na całym globie.

    Od lat 80. fani grupy, nazywani „Troopers”, „Maiden Heads” lub „Killers” pozdrawiają się drukowanym na okładkach albumów oraz spotykanym na merchandisie Iron Maiden sloganem „Up The Irons!”.

    Również do często praktykowanego zwyczaju należą prośby o zmianę imienia własnego lub członków rodziny na synonimy nazwy „Iron Maiden” lub nawiązujące do maskotki grupy, Eddiego. Jednym z licznych przykładów jest Kalil Silva, który zaprezentował swój dowód osobisty z nowo zarejestrowanym imieniem Iron Maiden Silva.

    Zespół docenia rolę, jaką odegrali w budowaniu ich sukcesu fani, często specjalnie dla nich organizując zloty, konwenty, spotkania związane z publikacją kolejnych wydawnictw, odpowiadając na pytania i udzielając wywiadów redaktorom fanklubowych magazynów.

    Dominic Lawson, redaktor brytyjskiego Metal Hammera, jako czternastoletni młodzieniec uczestniczył w serii siedmiu koncertów w Hammersmith Odeon, które miały miejsce podczas brytyjskiego etapu tourne „Somewhere on Tour”, w 1986 r. Po latach przypomniano kulisy tego wydarzenia na łamach Metal Hammer.

    Propagowanie satanizmu

    Po premierze najpopularniejszego albumu formacji, The Number of the Beast w 1982 r., przedstawiciele prawicowego stronnictwa religijnego w USA oskarżyli grupę o celowe propagowanie satanizmu oraz negatywny wpływ na młodzież amerykańską. Krytyka dotyczyła tekstów do utworu tytułowego oraz „Children Of The Damned”, które według ewangelistów Pasa Biblijnego USA miały nawoływać do oddawania czci diabłu. Dochodziło również do licznych aktów dezaprobaty wobec sukcesu zespołu, w wyniku których manifestowano sprzeciw wobec zgubnego wpływu twórczości Iron Maiden, czego wynikiem było palenie płyt grupy i rozbijanie ich młotkami.

    W Stanach Zjednoczonych księża zwracali się do młodzieży, by ta nie uczestniczyła w koncertach popularnych grup grających ciężkiego rocka, tj. Iron Maiden, AC/DC czy Ozzy'ego Osbourne'a. Działania takie odnosiły odwrotny do założonego skutek. W 1992 r. przedstawiciele Kościoła Katolickiego w Chile doprowadzili do odwołania koncertu Iron Maiden na Stadionie Narodowym w Santiago, zakaz uzasadniano troską o kondycję moralną tamtejszej młodzieży. Protesty towarzyszyły także koncertowi w Santiago, który odbył się w 1996 r., jednak tym razem nie odwołano widowiska.

    Muzycy wielokrotnie zaprzeczali powiązaniom z ruchem satanistycznym oraz demonstrowali sprzeciw wobec takich komentarzy, tłumacząc, że inspiracją dla utworu „The Number of the Beast” był horror Omen II oraz koszmarny sen Steve'a Harrisa. Kontrowersje wzbudzał również wizerunek grupy, który mógł uchodzić za apoteozę zła i przemocy.

    Dyskografia

    Albumy studyjne

    • Iron Maiden (1980)
    • Killers (1981)
    • The Number of the Beast (1982)
    • Piece of Mind (1983)
    • Powerslave (1984)
    • Somewhere in Time (1986)
    • Seventh Son of a Seventh Son (1988)
    • No Prayer for the Dying (1990)
    • Fear of the Dark (1992)
    • The X Factor (1995)
    • Virtual XI (1998)
    • Brave New World (2000)
    • Dance of Death (2003)
    • A Matter of Life and Death (2006)
    • The Final Frontier (2010)[387]

    Przypisy

    Linki zewnętrzne

    Tekst udostępniany na licencji Creative Commons: uznanie autorstwa, na tych samych warunkach, z możliwością obowiązywania dodatkowych ograniczeń. Zobacz szczegółowe informacje o warunkach korzystania.

fb custom audience
google remarketing

adform