Moby Dick

Led Zeppelin

  • Led Zeppelin – brytyjska grupa założona w Londynie, będąca jednym z pionierów hard rocka. Uważana za jeden z najbardziej znaczących zespołów muzycznych w historii. Jej muzyka stanowi połączenie rocka, folku i bluesa z mniejszymi, lecz zauważalnymi, wpływami rockabilly, reggae, soulu, funku, muzyki poważnej, celtyckiej, indyjskiej, arabskiej, muzyki latynoskiej i country. Przez cały okres funkcjonowania skład formacji nie ulegał zmianom, po śmierci perkusisty Johna Bonhama w 1980 zakończyła działalność. W późniejszym okresie kilka razy reaktywowała się przy okazji pojedynczych koncertów.

    Historia

    Wczesne lata

    Led Zeppelin został założony z inicjatywy Jimmy’ego Page’a, muzyka sesyjnego, który miał na swoim koncie współpracę m.in. z Them czy The Kinks.

    The Yardbirds tymczasem przestał istnieć, a ostatni występ miał miejsce w lipcu 1968 w Luton College of Technology w Bedfordshire. Tym sposobem skład został skompletowany.

    Menedżerem zespołu został Peter Grant, który piastował tę funkcję przez cały czas istnienia Led Zeppelin. To głównie dzięki jego talentowi menedżerskiemu i sile perswazji wobec promotorów zespół osiągał tak dobre wyniki finansowe. W tym miejscu można dodać, że nie było w ogóle żadnej formalnej umowy między Grantem a Led Zeppelin, de facto był on traktowany jako piąty członek zespołu przez cały okres jego funkcjonowania.

    Przed wyjazdem na półwysep skandynawski, grupa wzięła udział w nagraniu albumu Three Week Hero P. J. Proby.

    Peter Grant okazał się sprawnym menadżerem i udało mu się w październiku 1968 wynegocjować z Atlantic Records 200 000 dolarów tytułem zaliczki dla zespołu, była to w owym czasie najwyższa suma przyznana nowo powstałej grupie.

    Led Zeppelin I

    Grupa już jako Led Zeppelin dała swój pierwszy koncert 25 października 1968, na University of Surrey w Guildford, a następnie odbyła krótkie brytyjskie tournée. Pod koniec tego samego roku promotor Richard Cole zorganizował trasę w Ameryce Północnej, obejmującą wschodnie i zachodnie wybrzeże – pierwszy występ na amerykańskiej ziemi miał miejsce w Denver 26 grudnia 1968.

    Led Zeppelin I ukazał się najpierw w USA 12 stycznia 1969, brytyjska premiera nastąpiła kilka miesięcy później, 31 marca. W zestawie znalazły się także dwa standardy Williego Dixona: „You Shook Me” i „I Can’t Quit You Baby”.

    Album, promowany hasłem Led Zeppelin – the only way to fly, otrzymał początkowo nieprzychylne recenzje w prasie.

    Po nagraniu albumu Peter Grant przystąpił do negocjacji z Atlantic Records i uzyskał warunki, jakie miało bardzo niewielu artystów – wytwórnia miała nie ingerować w żaden sposób w nagrywane albumy. Na rynku amerykańskim Led Zeppelin dotarł do 10. miejsca i utrzymał się na liście przez 73 tygodni, mimo że nie był promowany za pomocą żadnego singla.

    Led Zeppelin II

    Led Zeppelin II był nagrywany podczas trwających nieprzerwanie koncertów, w różnych studiach na terenie Ameryki Północnej oraz Londynie. Jones: „Byliśmy cały czas w tournée. Riffy Jimmy’ego pojawiały się szybko i spontanicznie. Wiele z nich rodziło się na scenie, zwłaszcza podczas długich improwizacji przy okazji „Dazed and Confused”. Musieliśmy je zapamiętać po to, aby mieć z czym wpaść do studia gdzieś po drodze”.

    Album wydany w październiku 1969 okazał się większym sukcesem od debiutu i zajął pierwsze miejsce po obydwu stronach Oceanu (nota bene pozbawiając tego miejsca Abbey Road.

    Grupa postrzegała swoje dzieła jako spójną całość, dlatego też protestowała przeciwko singlom, które mimo to ukazywały się na terenie Stanów Zjednoczonych – na marginesie można wspomnieć, że Grantowi udało się zablokować wszystkie próby wydania singli w Anglii, zdarzało się, że już wytłoczonych i gotowych do dystrybucji. Po wydaniu drugiego albumu, zespół nadal intensywnie koncertował w Ameryce i Europie. Niektóre z występów trwały ponad cztery godziny, z rozbudowanymi improwizowanymi partiami, co jak już we wstępie wspomniano, było wówczas nowością.

    28 lutego, na czas jednego koncertu w Danii, zespół został zmuszony do zmiany nazwy na The Knobs wskutek protestu ze strony Evy von Zeppelin.

    Led Zeppelin III

    Przy nagrywaniu następnego albumu członkowie Led Zeppelin postanowili zmienić podejście do pracy, odpocząć po intensywnych trasach koncertowych i zaszyć się w małej walijskiej wiosce Bron-Yr-Aur.

    Premiera trzeciego albumu została przesunięta o dwa miesiące – okładka zawierała bowiem obrotowy element imitujący płytę winylową, co okazało się kłopotliwe w realizacji dla wytwórni. Projekt graficzny okładki został przedstawiony zespołowi w ostatniej chwili i został zaakceptowany, mimo że nie spodobał się Page’owi, który uznał go za infantylny.

    W 1970 Led Zeppelin stał się jednym z najważniejszych zespołów na świecie, którego twórczość miała wpływ na dalszy rozwój muzyki rockowej.

    Led Zeppelin IV

    Kolejne dzieło Led Zeppelin wstępnie zostało nagrane w nowo otwartym studio należącym do Island Records, ale ostatecznie zdecydowano się na wiktoriański dom w East Hampshire, gdzie zespół posłużył się przenośnym studiem należącym do The Rolling Stones.

    Page zawsze twierdził, że był autorem swojej ikony.

    Czwarty album Led Zeppelin ukazał się 8 listopada 1971, został uznany za magnum opus, największe osiągnięcie artystyczne zespołu. W katalogach Atlantic Records można natknąć się także na The Fourth Album.

    Repertuar składający się na album był dość zróżnicowany: zestaw otwierał hardrockowy „Black Dog”.

    „Stairway to Heaven” został uznany za jedną z najwspanialszych kompozycji rockowych wszech czasów.

    Houses of the Holy

    Piąty album, Houses of the Holy, który po raz pierwszy w historii Led Zeppelin nosił tytuł, ukazał się w 1973. W pewnym sensie kontynuował drogę rozpoczętą na Led Zeppelin IV, bowiem w jeszcze większym stopniu uwypuklał eklektyzm zespołu – hardrockowy „Dancing Days” sąsiadował z „D'yer Mak'er” utrzymanym w klimacie reggae, „The Ocean” cechowała funkowa gitara, natomiast „The Crunge” parodiował Jamesa Browna.

    Tytułowy utwór, nagrany podczas sesji Houses of the Holy, nie został umieszczony na albumie, ukazał się dopiero na Physical Graffiti. Okładka przedstawiała grupę nagich dzieci (w rzeczywistości było ich dwoje, rodzeństwo Stefan i Samantha Gates), wspinających się do „źródła mocy” na formacji skalnej Grobla Olbrzyma w Irlandii Północnej – było to nawiązanie do powieści „Koniec dzieciństwa” autorstwa Arthura C. Clarke’a.

    Physical Graffiti

    Zakończona właśnie trasa koncertowa okazała się wyczerpująca w stopniu wprost proporcjonalnym do odniesionego sukcesu. Plant: „Gdy wróciłem do domu, w ogóle nie wiedziałem, gdzie byłem. To była inna rzeczywistość”. Firma, oprócz albumów Led Zeppelin, zaczęła wydać dzieła takich wykonawców jak m.in.: Bad Company, Pretty Things i Maggie Bell. Wytwórnia początkowo odnosiła sukcesy, jednakże w niecałe trzy lata po rozwiązaniu zespołu zakończyła działalność.

    W 1975 pod szyldem Swan Song ukazał się dwupłytowy album Physical Graffiti. Jak już wcześniej wspomniano, zawierał on także utwory nagrane podczas dwóch poprzednich sesji. W swojej recenzji „Rolling Stone” napisał, że jedynymi grupami, z którymi Led Zeppelin musiał konkurować o tytuł „największego rockowego zespołu na świecie” były wówczas The Who i The Rolling Stones.

    Presence

    Po występach w Earls Court członkowie Led Zeppelin postanowili wyjechać na wakacje i wrócić jesienią na koncerty w San Francisco.

    The Song Remains the Same

    Z powodu obrażeń Planta, których wokalista doznał podczas wypadku samochodowego, Led Zeppelin postanowił wycofać się z działalności koncertowej na przestrzeni 1976. Ten czas przeznaczono na dokończenie filmu The Song Remains the Same oraz wydanie albumu koncertowego pod tym samym tytułem. Premiera obrazu, niezbyt ciepło przyjętego przez krytykę, jak i fanów, odbyła się w Nowym Jorku 20 października 1976.

    W 1977 działalność koncertowa została wznowiona w Ameryce Północnej i przy tej okazji 30 kwietnia zespół pobił kolejny rekord liczby widzów na stadionie (Pontiac Silverdome, 76 229 osób).

    Drugi z występów podczas festiwalu w Oakland, który odbył się następnego dnia, miał się okazać ostatnim na kontynencie amerykańskim. 26 czerwca Plant otrzymał wiadomość, iż jego pięcioletni syn, Karac, zmarł nagle na skutek wirusowej infekcji żołądkowej. Reszta tournée została odwołana w trybie natychmiastowym, wywołując jednocześnie spekulacje na temat dalszego istnienia grupy.

    In Through the Out Door

    W listopadzie 1978 zespół udał się do Sztokholmu, aby zrealizować swój ostatni, jak się miało okazać, studyjny album. W roli głównego kompozytora wystąpił wówczas Jones, jako że był „jedynym trzeźwym” z całego towarzystwa.

    Śmierć Bonhama, zakończenie działalności

    Na 17 października. John Bohnam został skremowany 10 października 1980, a jego prochy spoczęły na cmentarzu w Droitwich, Worcestershire. Miał 32 lata.

    Planowane tournée zostało odwołane, zaczęły również krążyć pogłoski, jakoby zespół miał się zastanawiać nad przyjęciem nowego perkusisty – obstawiano Cozy’ego Powella, Carmine Appice’a, Barriemore Barlowa, Simon Kirke’a oraz Beva Bevana. Członkowie Led Zeppelin postanowili rozwiązać formację i 4 grudnia 1980 wydali wspólne krótkie oświadczenie: „Chcielibyśmy ogłosić, że strata naszego drogiego przyjaciela wraz z poczuciem wspólnoty, które było między nami, skłoniła nas do podjęcia decyzji, aby nie kontynuować dalszej działalności w dotychczasowej formie”.

    Lata po rozpadzie zespołu

    Lata 80.

    Pierwszym projektem po rozwiązaniu Led Zeppelin był założony z inicjatywy Roberta Planta The Honeydrippers, działający w latach 1981-1985. W studio grupę wspierali Jimmy Page, Jeff Beck, Paul Shaffer oraz Nile Rodgers. Plant skierował zespół bardziej w kierunku R&B, co dobrze dokumentuje jedyny wydany pod tym szyldem minialbum The Honeydrippers: Volume One, z własnym opracowaniem „Sea of Love” Phila Phillipsa, który zajął trzecie miejsce w zestawieniu Billboard.

    W 1984 Page wraz z Paulem Rodgersem, frontmanem Free i Bad Company, założył działającą do 1986 grupę The Firm i nagrał z nią dwa albumy: The Firm (1985) oraz Mean Business (1986).

    13 lipca 1985 Page, Plant i Jones zagrali razem z okazji koncertu Live Aid na stadionie JFK. Na scenie wsparli ich perkusiści Tony Thompson, Phil Collins oraz basista Paul Martinez. Występu muzycy nie mogli zaliczyć do udanych – powodem był brak wcześniejszych prób, rozstrojona gitara Page’a i niedyspozycja wokalna Planta.

    Lata 90.

    Na początku lat dziewięćdziesiątych Page zaprosił Planta do kolejnego wspólnego projektu, wokalista jednak odmówił, wobec czego Jimmy zdecydował się na współpracę z Davidem Coverdale. Duet pozostawił po sobie jeden album Coverdale/Page. W 1990 ukazał się pierwszy zestaw Led Zeppelin box – wydawnictwo, oprócz zremasterowanych wcześniejszych utworów, zawierało cztery wcześniej nie publikowane, w tym cover „Travelling Riverside Blues” Roberta Johnsona. W 1992 ukazała się kompilacja Led Zeppelin Remasters, a w Stanach Zjednoczonych singel „Immigrant Song / Hey Hey What Can I Do”. Rok później światło dzienne ujrzał Led Zeppelin Box Set, Vol. 2 m.in. z premierowym „Baby Come on Home”. Kolejną kompilacją z tego samego roku był Complete Studio Recordings.

    W 1994 dla potrzeb MTV jako Page & Plant muzycy zarejestrowali koncert pod hasłem „UnLedded”, a następnie wydali album No Quarter: Jimmy Page and Robert Plant Unledded. Album, nagrany z artystami pochodzącymi ze wschodu, zawierał m.in. nowe opracowania utworów takich jak „Kashmir”, „The Battle of Evermore” czy „Gallows Pole” w stylizacji na muzykę arabską, a także kompozycje premierowe o zdecydowanym orientalnym charakterze jak np.: „Yallah”, „Wonderful One” czy „Wah Wah”.

    W 1997 Atlantic wydał w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych „Whole Lotta Love” w formie singla. W listopadzie do sprzedaży trafił Led Zeppelin BBC Sessions z nagraniami pochodzącymi z lat 1969 i 1971.

    Lata 2000

    W czerwcu 2001 drogi Page’a i Planta znowu się zeszły i artyści wystąpili razem z okazji 60 urodzin Roya Harpera.

    12 września 2007, podczas konferencji prasowej, promotor Harvey Goldsmith potwierdził, że pozostali członkowie Led Zeppelin zagrają dla fundacji edukacyjnej zmarłego założyciela Atlantic Records, Ahmeta Ertegüna, podczas show w O2 Arena w Londynie, 26 listopada 2007.

    W 2008 ukazały się dwa wydawnictwa wydane w formie boksów zawierających 4 płyty winylowe 180-gramowe. Pierwsze to poszerzone i zremasterowane The Song Remains the Same wydane 22 lipca, a drugie to Mothership wydane 26 sierpnia. O zespole powstało wiele książek, w Polsce przetłumaczono i wydano tylko cztery: Młot Bogów – Saga Led Zeppelin (Hammer of Gods) napisana przez Stephena Davisa, Led Zeppelin. Niebiańskie progi (Led Zeppelin – A Visual Documentary) Paula Kendalla, Led Zeppelin: Hołd Dave’a Lewisa i Kiedy Giganci chodzili po Ziemi Micka Walla. W 2007 wydano ponadto pierwszą polską pozycję o zespole, Schodami do Nieba Witka Łukaszewskiego. Wydano także książeczkę z tekstami i tłumaczeniami piosenek Led Zeppelin.

    Styl muzyczny, tematyka poruszana w tekstach

    Muzyka grupy, początkowo będąca dynamicznym bluesrockiem pod wpływem Jeff Beck Group, z czasem stała się wiodącym gatunkiem w muzyce rockowej, grupa zdefiniowała hard rock.

    W okresie Led Zeppelin III zespół na większą skalę włączył elementy muzyki folkowej, jak i opracowań ludowych, czerpiąc jednocześnie inspiracje od takich artystów jak Crosby, Stills and Nash czy Roy Harper.

    We wczesnych latach teksty Led Zeppelin wywodziły się z poetyki bluesa, zatem często dotykały szeroko pojmowanych relacji damsko-męskich, zarówno w sferze uczuciowej, jak i tej fizycznej – w tym drugim przypadku potraktowane zupełnie dosłownie np.: „Whole Lotta Love”, „The Lemon Song”.

    Inspiracje a prawa autorskie

    Szczególnie na początku swojej działalności zespół mocno opierał się na tradycji ludowej oraz bluesowej. Zdarzało się, iż w opisie faktyczni autorzy byli pomijani i niektóre ze spraw znalazły swój finał w sądzie.

    • „Babe I’m Gonna Leave You” – wykonywany przez Joan Baez, autorką była Anne Bredon, co zostało potwierdzone przez wyrok sądowy i od 1990 utwór posiada stosowną notę w opisie na okładce albumu[45];
    • „How Many More Times” – zawierał fragmenty „The Hunter” Alberta Kinga, „No Place to Go” Howlin’ Wolfa oraz „Beck’s Bolero” Jeffa Becka. Żaden z tych artystów nie został wymieniony jako współautor[8];
    • „Dazed and Confused” – podpisany tylko nazwiskiem Page’a, utwór skomponował Jake Holmes: „Nie chcę, żeby Page podpisał mnie samego pod tą piosenką. Wziął ją i nadał jej kierunek, którego ja nigdy bym nie obrał i skończyło się to dużym sukcesem. Więc dlaczego miałbym narzekać? Ale niech przynajmniej umieści mnie jako współautora”[8];
    • „Whole Lotta Love” – Willie Dixon upomniał się o swoje prawa i wygrał sprawę w 1985[19];
    • „Bring It on Home” – znowu kompozycja Dixona, Led Zeppelin został pozwany przez związaną z nim wytwórnię Chess Records, aczkolwiek udało się osiągnąć ugodę poza sądem[8];
    • „In My Time of Dying” – podpisany przez Led Zeppelin, wcześniej wykonywał go Bob Dylan pod tytułem „In My Time of Dyin'” umieścił na swojej debiutanckiej płycie. Autorem był Josh White, który zarejestrował pieśń już w 1933[115];
    • „Nobody’s Fault But Mine” – w opisie brak wzmianki, iż autorem był Blind Willie Johnson, który nagrał kompozycję pod tytułem „It’s Nobody’s Fault But Mine”[8][116].

    Produkcja, instrumentarium

    Producentem wszystkich albumów Led Zeppelin był Jimmy Page. Nagrywał zespół na żywo, wszystkich grającym razem, sporadycznie stosując dogrywki. Nie używał przy tym mikrofonów dedykowanych poszczególnym instrumentom, ustawiał je bowiem w pewnej odległości chcąc uchwycić dźwięk podobny do tego na scenie. W brzmieniu zespołu starał się uwypuklić rolę perkusji oraz gitary basowej.

    Gitarzysta stał się autorem kilku nowatorskich rozwiązań, jak spowolnienie nagranych bębnów Bonhama, co dawało efekt pogłosu – najlepszym przykładem był wstęp do „When the Levee Breaks”, chętnie potem wykorzystywany jako sample przez zespoły w rodzaju Beastie Boys czy Frankie Goes to Hollywood. Nagrywanie zespołu na żywo miało swoje konsekwencje, w tym że takie wykonanie musiało być co najmniej dobre od początku do końca, co nie zawsze się udawało – świadczy o tym utrwalona zapowiedź Bonhama przed „The Ocean”, kiedy to zespół podchodził do utworu po raz piąty: „We’ve done four already but now we’re steady, and then they went 1, 2, 3, 4!”.

    W zakresie stosowanego instrumentarium, zespół na swoich płytach rzadko wychodził poza standardowe ramy grupy hardrockowej. Page’owi zdarzało się traktować gitarę za pomocą smyczka, chociażby w „Dazed and Confused” czy „How Many More Times”. Środkowa część „Whole Lotta Love” powstała dzięki urządzeniu o nazwie theremin rosyjskiego wynalazcy Lwa Termena. Niemniej dwa powyższe zabiegi były stosowane bardzo często podczas koncertów grupy.

    Wpływ na innych artystów

    Led Zeppelin jest uważany za jeden z najbardziej innowacyjnych i wpływowych zespołów w historii muzyki rozrywkowej.

    Zainteresowanie okultyzmem

    Jimmy Page był odpowiedzialnym za wniesienie aury okultyzmu do zespołu. Jak już wspomniano, w 1970 nie tylko zakupił posiadłość po Crowleyu, ale przy okazji wydania Led Zeppelin III umieścił w matrycy niektórych tłoczeń płyty wyrażenia Do what thou wilt.

    Kolejne przejawy okultyzmu to umieszczenie karty tarota Pustelnika wewnątrz okładki Led Zeppelin IV, z kolei na zaproszeniach na przyjęcie z okazji rozpoczęcia działalności przez Swan Song znowu pojawiła się sentencja Do what thou wilt.

    Muzycy

    • Jimmy Page – gitara
    • Robert Plant – śpiew, harmonijka ustna
    • John Paul Jones – gitara basowa, instrumenty klawiszowe, mandolina
    • John Bonham – perkusja

    Dyskografia

    Albumy studyjne

    • Led Zeppelin (1969)
    • Led Zeppelin II (1969)
    • Led Zeppelin III (1970)
    • Led Zeppelin IV (1971)
    • Houses of the Holy (1973)
    • Physical Graffiti (1975)
    • Presence (1976)
    • In Through the Out Door (1979)
    • Coda (1982)

    Bibliografia

    • Pat Brown: The Guide to United States Popular Culture. Minneapolis: Popular Press, 2001. ISBN 0-8797-2821-3. (ang.)
    • Steve Waksman: Instruments of Desire: the Electric Guitar and the Shaping of Musical Experience. Cambridge: Harvard University Press, 2001. ISBN 0-674-00547-3. (ang.)
    • Bob Gulla: Guitar Gods: The 25 Players Who Made Rock History. Santa Barbara: ABC-CLIO, 2001. ISBN 0-313-35806-0. (ang.)
    • Andy Fyfe: When the Levee Breaks: The Making of Led Zeppelin IV. Santa Barbara: Chicago Review Press, 2003. ISBN 1-55652-508-7. (ang.)
    • Chris Welch, Geoff Nicholls: John Bonham: A Thunder of Drums. San Francisco: Backbeat, 2001. ISBN 978-0-87930-658-8. (ang.)
    • John K. Young, Barb Karg: The Everything Freemasons Book. San Francisco: Backbeat, 2006. ISBN 978-1-59869-059-0. (ang.)
    • Chris Welch: Led Zeppelin. Londyn: Orion, 1994. ISBN 1-85797-930-3. (ang.)
    • Nigel Williamson: The Rough Guide to Led Zeppelin. Londyn: Dorling Kindersley, 2007. ISBN 1-84353-841-5. (ang.)
    • Mick Wall: When Giants Walked the Earth: A Biography of Led Zeppelin. Londyn: Orion, 1993. ISBN 978-1-4091-0319-6. (ang.)
    • Peter Buckley: The Rough Guide to Rock. Penguin Books, 2003. ISBN 1-85828-457-0. (ang.)
    • Daniel Bukszpan: The Encyclopedia of Heavy Metal. Nowy Jork: Barnes & Noble Books, 2003. ISBN 0-7607-4218-9. (ang.)
    • Shmoop: Stairway to Heaven: Shmoop Music Guide. Nowy Jork: Shmoop University, Inc., 2010. ISBN 1-61062-069-0. (ang.)
    • Dave Lewis: Led Zeppelin: Celebration II: The ‘Tight But Loose’ Files. Londyn: Omnibus Press, 2003. ISBN 1-84449-056-4. (ang.)
    • Dave Lewis: The Complete Guide to the Music of Led Zeppelin. Londyn: Omnibus Press, 1994. ISBN 0-7119-3528-9. (ang.)
    • Stephen Davis: Hammer of the Gods: The Led Zeppelin Saga. Londyn: Pan, 1985. ISBN 0-330-34287-8. (ang.)
    • Erik Davis: Led Zeppelin IV. Nowy Jork: Continuum, 2005. ISBN 0-8264-1658-6. (ang.)
    • Susan Fast: In the Houses of the Holy: Led Zeppelin and the Power of Rock Music. Nowy Jork: Oxford University Press, 2001. ISBN 0-19-514723-5. (ang.)
    • Keith Shadwick: Led Zeppelin: The Story of a Band and Their Music 1968–1980. San Francisco: Backbeat Books, 2005. ISBN 0-87930-871-0. (ang.)
    • Fred Gettings: The Dictionary of Occult, Hermetic, and Alchemical Sigils and Symbols. Londyn: Routledge & Kegan Paul Ltd., 1981. ISBN 0-7100-0095-2. (ang.)
    • Wiesław Weiss: Rock encyklopedia. Warszawa: Iskry, 1991. ISBN 83-207-1374-9. (pol.)
    • Ritchie Yorke: Led Zeppelin: The Definitive Biography. Novato, 1993. ISBN 0-88733-177-7. (ang.)
    • Brad Tolinski: Światło i cień: Jimmy Page w rozmowach. Wrocław: Bukowy Las, 2012. ISBN 978-83-63431-00-6. (pol.)
    • Scott Schinder, Andy Schwartz: Icons of Rock. Westport: Greenwood, 2008. ISBN 0-313-33846-9. (ang.)
    • Dave Thompson: Smoke on the Water: The Deep Purple Story. Toronto: ECW Press, 2004. ISBN 1-55022-618-5. (ang.)
    • Pete Prown, H. P. Newquist, Jon F. Eiche: Legends of Rock Guitar: The Essential Reference of Rock’s Greatest Guitarists. Milwaukee: Hal Leonard, 1997. ISBN 0-7935-4042-9. (ang.)
    • Django Haskins: Stand Alone Tracks '90s Rock: Handy Guide. Los Angeles: Alfred Music, 1995. ISBN 0-88284-658-2. (ang.)
    • Gillian G. Gaar: The Rough Guide to Nirvana. Londyn: Dorling Kindersley, 2009. ISBN 1-85828-945-9. (ang.)
    • Adam Budofsky: The Drummer: 100 Years of Rhythmic Power and Invention. Milwaukee: Hal Leonard, 2006. ISBN 978-1-4234-0567-2. (ang.)

    Tekst udostępniany na licencji Creative Commons: uznanie autorstwa, na tych samych warunkach, z możliwością obowiązywania dodatkowych ograniczeń. Zobacz szczegółowe informacje o warunkach korzystania.

fb custom audience

adform